اقسام شعر فارسی(2)
مثنوی
قسمی از شعر است که هر دو مصراع آن یک قافیه دارد و بنا بر این در مثنوی هر بیت دارای قافیه جداگانه ای است و همانند قصیده و غزل نیست که ابیات آنها , همقافیه باشد, و از این رو مثنوی به ظاهر آسانترین انواع شعر است و هر چند سرودن مثنوی زیبا و دلنشین کار آسانی هم نیست و مقایسه ی مثلا خسرو شیرین نظامی و بوستان سعدی که هر دو به طریقه ی مثنوی سروده شده اند با الهی نامه یا منطق الطیر عطار , تفاوت سطح مثنوی را نشان می دهد که در هر دو اثر نخست در نهایت فصاحت و بلاغت و در دو کتاب اخیر به شکلی ضعیف نمایان شده است.
چون در مثنوی قافیه در هر بیت تفوت می کند , می توان بدان شیوه اشعار دراز سروز, به همین سبب منظومه های داستانی , تاریخی, فلسفی, عرفانی , و غیر اینها به صورت مثنوی و در اوزان مختلف سروده می شوند مانند شاهنامه حکیم ابوالقاسم فردوسی ,آثار نظامی گنجه یی همچون هفت پیکر,لیلی و مجنون , مخزن الاسرار, نیز حدیقه ی سنایی غزنوی, مثنوی معنوی اثر مشهور جلال الدین محمد مولوی , ویس و رامین فخر الدین اسعد گرگانی و صدها مثنوی تاریخی , داستانی و عرفانی دیگر.
از خسرو و شیرین نظامی
پاسخ دادن شیرین خسرو را
دگر ره لعبت طاووس پیکر گشاد از درج لؤلؤ تنگ شکر
روان کرد از عتیق آن نقش زیبا سخنهایی نارین تر ز دیبا:
مرا در دل ز خسرو صد غبارست ز شاهی بگذر, آن دیگر شمارست
هنوزم ناز دولت می نمایی هنوز از راه جباری در آیی
هنوز در سر از شاهی غرور است دریغا کاین غرور از عشق دور است
تو ازعشق من و من بی نیازی تو را شاهی رسد یا عشقبازی
نسازد عاشقی با سرفرازی که بازی برنتابد عشقبازی
چرا باید که چون من سرو آزاد بود در بند محنت مانده ناشاد؟
هنوزم لب پر آب زندگانیست هنوزم آب در جوی جوانیست
چراغ از نور من پروانه گردد مه ِ نو بیندم دیوانه گردد
من آرم در پلنگان سرفرازی غزالان از من آموزند بازی
بدین ترّی کهدارد طبع مهتاب نیارد ریختن بر دست من آب
چو بر مه مشک را زنجیر سازم بسا شیرا کزو زنجیر سازم
جهانی ناز دارم,صد جهان شرم دری در خشم دارم صد در آزرم
برو تا بر تو بر نگشایم به خون دست که در گردن چنین خونم بسی هست
تو سنگین دل شدی من آهنین جان چنان دل را نشاید جز چنین جان
رباعی
عبارت است از چهار مصراع که جز مصراع سوم, سه مصراع دیگر همقافیه اند و گاه هر چهار مصراع دارای یک قافیه اند.رباعی بر وزن لاحول ولا قوة الا بالله بنا می شود.موضوع رباعی عبارت است از مطالب حکمی,فلسفی, شکوه از کوتاهی عمر و گشوده نشدن راز آفرینش و گاه شکایت از دوست و تنهایی و جدایی.رباعیات خیام از دیگر شاعران مشهورتر است.
یک رباعی از بوعلی سینا
دل گرچه درین بادیه بسیار شتافت یک موی ندانست ولی موی شکافت
اندر دل من هزار خورشید بتافت و آخر به کمال ذره یی راه نیافت
مولوی بلخی
من بودم و دوش آن بت بنده نواز از من همه اله بود و از او همه ناز
شب رفت و حدیث ما به پایان نرسید شب را چه گنه قصه ی ما بود دراز
***
جز من اگرت عاشق شیداست بگو ور میل دلت به جانب ماست بگو
گر هیچ مرا در دل تو جاست بگو گر هست بگو, نیست بگو, راست بگو
دو بیتی
دو بیتی یا ترانه همان رباعی است با این تفاوت که می توان آن را به هر وزنی سرود.موضوع دوبیتی بیان حال و روز شاعر و نیز مطالب عرفانی است.
بابا طاهر همدانی
یکی بر زیگری نالان درین دشت به چشم خون فشان آلاله می کشت
همی کشت و همی گفت:ای دریغا که باید کشتن و هشتن درین دشت
سنایی غزنوی
لشکر گه عشق عارض خرم توست زنجیر بلازلف خم اندر خم توست
آسایش صد هزار جان یک دم توست ای شادی آن دل که در آن دل غم توست
قطعه
عبارت است از ابیاتی متحد در وزن و قافیه در شرح یک اندیشه و بیان یک حکایت و واقعه همقافیه بودن دو مصراع مطلع یعنی نخستین در قطعه الزامی نیست.
قطعات ناصر خسرو, ابن یمین,سنایی,انوری,سعدی,عطار و جامی , و از معاصران ملک الشعرا بهار, پروین اعتصامی و فرخی یزدی مشهور است.
انوری ابیوردی
گدا
آن شنیدستی که روزی زیرکی با ابلهی
گفت:کاین والیّ شهر ما گدایی بی حیاست
گفت: چون باشد گدا آن, کز کلاهش تکمه یی
صد چو ما را روزها بل سالها برگ و نواست؟
گفت :ای مسکین غلط اینک از آنجا کرده یی
این همه ربرگ و نوا دانی که آنجا از کجاست؟
در و مروارید طوقش اشک طفلان من است
لعل و یاقوت ستامش خون ایتام شماست
آن که تا آب سبو پیوسته از ما خواسته ست
گر بجویی,تا به مغز استخوانش از آن ماست
خواست کدیه است و خواهی عشر خوان,خواهی خراج
زانکه گر ده نام باشد یک حقیقت را رواست:
چون گدایی چیز دیگر نیست جز خواهندگی
هر که خواهد, گر سلیمان است و گر قارون,گداست
پروین اعتصامی
نه بانوست که خود را بزرگ می شمرد به گوشواره و طوق و یاره ی زرین
چو آب و رنگ فضیلت به چهره نیست چه سود زرنگ جامه ی زربفت و زیور رخشان؟!
برای گردن و دست زن نکو پروین سزاست گوهر دانش,نه گوهر الوان
ایام به کام.
